Inleiding
De site rechtomteweten.nl werd 29 februari 2004 gelanceerd. Het betreft een pilot site die de burger in drie regio’s op een eenvoudige en toegankelijke wijze informeert over de uitstoot van schadelijke stoffen door de lokale industrie en het extra risico op kanker dat deze loopt.
De initiatiefnemers van rechtomteweten.nl (Milieufederaties en Natuur en Milieu) trekken in deze handreiking conclusies over de pilot in de hoop dat anderen die verder gaan met soortgelijke sites er hun voordeel mee doen. Die anderen dat kunnen gemeenten zijn, of provincies, milieudiensten (als DCMR), rijksoverheden/diensten (als VROM en RIVM), maar ook bedrijven die hun omgeving willen informeren of burgerorganisaties die zelf het heft in handen nemen. Een combinatie is ook mogelijk. Dan levert de overheid de digitale basisgegevens en zorgt een onafhankelijke stichting met vertegenwoordigers uit diverse maatschappelijke organisaties en wetenschap voor de interpretatie van die gegevens.
De site www.rechtomteweten.nl bevat een veelheid aan achtergrondinformatie en blijft voorlopig als voorbeeld on line maar wordt niet meer door de initiatiefnemers geactualiseerd.
Tien lessen
Er is behoefte aan gemakkelijk toegankelijke informatie over de directe leefomgeving.
De site is inmiddels meer dan negentig duizend keer bezocht en ook uit de reacties per mail en op de site blijkt duidelijk een behoefte aan dit type informatie. Het vormt een belangrijke aanvulling op de meer generieke informatie in rapporten van bijvoorbeeld het RIVM over de toestand van het milieu. Vooral het feit dat de informatie niet versnipperd wordt aangeboden is aantrekkelijk.
Zoeken op postcode is een uitstekende methode.
De mogelijkheid die rechtomteweten.nl biedt om in te zoomen op een kaartje en op postcode het risico te laten berekenen, is een succes gebleken. Het vergt de nodige input en (om)reken modellen maar is voor de gebruiker zeer prettig. Wel dient hierbij opgemerkt te worden dat niet alle postcodegebieden even gemakkelijk te karakteriseren zijn. Sommige zijn zo gevormd dat ze bijvoorbeeld meerdere risico-hoogtes omvatten. Dan moet een middeling gemaakt worden.
De eenheid ‘risico op kanker’ is omstreden.
Veel ophef is ontstaan over het unieke feit dat de site het extra risco op kanker berekent. Voor velen lijkt dit een taboe te zijn, zelfs al blijken de gevonden risico’s laag te zijn. Aan de andere kant maakt deze methode het mogelijk om verschillende stoffen bij elkaar op te tellen en zo een totaalbeeld te geven van het risico. Door de vergelijking met normen, met andere risico’s en met achtergrondwaarden kan het gevonden risico goed in perspectief geplaatst worden (al zou dat meer visueel gemaakt kunnen worden dan nu het geval is). Wij staan echter open voor een andere manier om de verschillende risico’s inzichtelijk te maken. De eenheid ‘risico op kanker’ ruilen we graag in voor een betere. Verder dient opgemerkt te worden dat gezondheidsrisico’s breder zijn dan het risico op kanker. Door de focus op dit risico konden andere effecten niet worden meegenomen en dat is jammer. Bovendien konden stoffen niet worden meegenomen als (nog) geen eenduidige risiconorm is afgeleid voor kanker. Denk hierbij aan dioxinen. Mogelijk kunnen in de toekomst verschillende typen risico’s naast elkaar gepresenteerd worden.
Gegevens zijn moeilijk boven tafel te krijgen.
Een tegenvaller tijdens de pilot was de moeite die het gekost heeft om de juiste gegevens boven tafel te krijgen. Hoewel er een reeks van openbare bronnen is waaruit geput kon worden (Emissie Registratie, milieujaarverslagen, overheidsdossiers), bleek het veel meer tijd te kosten dan verwacht. De meeste overheden waren niet in staat om snel een overzicht te geven van de bronkarakteristieken en de uitstoot van schadelijke stoffen door bedrijven waarvan zij het bevoegd gezag voeren. Positieve uitzondering was de Milieudienst Rijnmond DCMR. In de toekomst zal deze situatie hopelijk verbeteren, in verband met de inspanningen om te voldoen aan het verdrag van Aarhus (over de actieve openbaarheid van milieu informatie).
Gegevens zijn vaak niet eenduidig.
Als de gegevens dan eenmaal boven tafel zijn, blijken ze vaak niet goed onderling te vergelijken. Zo zijn de gegevens van de Emissie Registratie van na 1998 minder betrouwbaar en consistent doordat ze gebaseerd zijn op vrijwillige aanlevering van gegevens door bedrijven. Gegevens van de Emissie Registratie betreffen bovendien slechts een beperkt aantal bedrijven. Met de komst van de milieujaarverslagen (die sterk van kwaliteit verschillen) is de situatie op dit punt dus niet verbeterd. En als bedrijven buiten de verslagplicht vallen, is het beeld helemaal divers. Soms zijn er recente controlemetingen maar vaak moet volstaan worden met de gegevens van jaren terug die bijvoorbeeld bij de aanvraag van een vergunning zijn gevoegd. Deze gegevens zijn niet actueel en in een aantal gevallen blijken ze helemaal niet te kloppen. Pas na publicatie op een platform met veel aandacht (in dit geval rechtomteweten.nl) zijn de cijfers nog eens goed bekeken.
Belangrijke gegevens ontbreken.
Veel belangrijke gegevens over de uitstoot van schadelijke stoffen door bedrijven worden niet eens verzameld. Over de uitstoot van bepaalde stoffen is simpelweg weinig tot niets bekend. Noch de overheden die de bedrijven moeten controleren noch de bedrijven zelf voeren metingen uit. De bedrijfsvoering gaat gepaard met een onbekende uitstoot van schadelijke stoffen. Soms is er wel iets bekend maar zo summier of bijvoorbeeld op een te hoog aggregatieniveau dat er moeilijk mee verder gerekend kan worden. Zo geeft de vaak gerapporteerde som van vluchtige organische stoffen weinig houvast voor de hoeveelheid van schadelijke varianten binnen deze groep als benzeen. In die gevallen moeten aannames gemaakt worden wat de betrouwbaarheid niet ten goede komt. Ook het zo goed als ontbreken van gegevens over diffuse bronnen (alles wat niet op een punt uit de schoorsteen komt maar elders wordt uitgestoten) komt de betrouwbaarheid niet ten goede.
Zorg voor goede verantwoording en zorgvuldig handelen.
Zelfs als er veel meer gegevens zijn dan nu, zullen nog steeds een reeks van aannames gemaakt moeten worden in de berekeningen en de toepassing van modellen. Rechtomteweten.nl heeft aangetoond dat het heel goed mogelijk is om desondanks een verantwoord beeld te schetsen. Het is wel van groot belang om alle gemaakte keuzes en aannamen te verantwoorden zoals ook op rechtomteweten.nl gebeurt. Het zou goed zijn om een schatting te maken van de totale onzekerheid en deze aan de site toe te voegen. Zorgvuldigheid is van groot belang. Daarom zijn de cijfers voor publicatie aan diverse partijen voorgelegd. Deze stap is noodzakelijk.
Zorg voor goede nazorg en tijdige updates.
Wie een site als deze lanceert, moet tijd inplannen voor nazorg. Ondanks alle zorgvuldigheid kunnen er toch foutjes in de berekeningen zitten en die correctie noodzakelijk maken. Een forum (zoals bij rechtomteweten.nl) verlevendigt de reactie maar vergt veel aandacht evenals het beantwoorden van relevante mails. Bovendien dienen nieuwe gegevens op de site verwerkt te worden. De capaciteit hiervoor ontbrak bij rechtomteweten.nl. Daarom is de site sinds deze zomer nog slechts als voorbeeld (van februari 2004) te raadplegen.
Gebrek aan informatie leidt tot meer onrust dan het verstrekken ervan.
De burger is volwassen genoeg gebleken om met alle daarvoor geboden kaders de geboden informatie op waarde te schatten. Enige vorm van paniek of onrust is niet ontstaan, in een aantal gevallen is deze zelfs kleiner geworden. Een schoorsteen waar mensen niet van weten wat eruit komt blijkt een stuk enger dan een waar we het wel van weten en de risico’s gewoon op een website kunnen nalezen. Dit gegeven zou beter benut kunnen worden door rechtomteweten.nl verder uit te breiden. In Duitsland zijn voorbeelden van websites die de actuele uitstoot van een afvalverbrandinginstallatie laten zien.
Verkeer is een interessante bron om in kaart te brengen.
Een van de inhoudelijke conclusies die uit de pilot getrokken kan worden, is dat waar het gaat om luchtverontreiniging en de gezondheidseffecten daarvan, het lokale verkeer zeker in beeld gebracht zou moeten worden. Vanwege de beschikbaarheid van telgegevens en modellen zou dit ook heel goed kunnen. Gezien de grotere impact op (de gezondheid van) omwonenden zou dit inzicht met prioriteit aan de burgers gegeven moeten worden. Daarbij kan naast kankerrisico ook naar bijvoorbeeld andere gezondheidseffecten van fijn stof gekeken worden. Ook andere belangrijke bronnen met een lokale component zouden op een vergelijkbare toegankelijke manier in kaart gebracht moeten worden.